De bandonion
Telkens blijkt weer dat maar weinig mensen de bandonion kennen. Komt de bandonion ter sprake, wat mij al snel overkomt, dan kijkt men eerst wat glazig aan, dan beginnen de ogen te glanzen."Ha een bandoleon!", roept men dan, met de beweging die aangeeft dat men aan een snaarinstrument denkt, een kruising van een banjo en een mandoline, of zo. Daarom wil ik op deze plaats wat over de bandonion te vertellen. Waar komt de naam van de bandonion vandaan?Dat is simpel, Heinrich Band heeft het instrument ontwikkeld en heeft zijn "uitvinding" ,de bandonion, gewoon naar zichzelf genoemd.Ik zet het woord uitvinding tussen aanhalingstekens omdat de heer Band in feite heeft voortgeborduurd op de concertina en/of de Handharmonica van een zekere herr Demian uit Wenen, die op zijn beurt de "Handäoline" van Friedrich Buschmann verbeterde. Friedrich Buschmann vond, volgens mijn bronnen, in 1821 de mondharmonika uit en een jaar later bracht hij een instrument op de markt, dat niet met de mond werd aangeblazen, maar met een balg. Handäoline noemde hij het instrument. Waaruit de eerder genoemde Demian in 1829 de Handharmonica ontwikkelde.
In 1929 leerden de Duitser Carl Friedrich Uhlig en de Engelsman sir Charles Wheatstone de Handharmonica kennen. Kennelijk waren zij ook al niet tevreden met de Handharmonica, dus ontwikkelde zij allebei de concertina, onafhankelijk van elkaar, in Engeland en Duitsland. Uhlig noemde het instrument vanzelfsprekend, Duitse concertina en sir Wheatstone, hoe kan het anders, de Engelse concertina. Hoewel beiden instrumenten concertina werden genoemd, waren en zijn zij, naar uiterlijk en werking heel verschillend. De Engelse concertina heeft de zeskantige vorm, zoals velen die kennen uit clown-acts en dergelijke. De Duitse concertina lijkt erg veel op de bandonion. Dat was niet het enige verschil, de Engelse concertina was chromatisch, dwz. men kon er alle halve tonen op spelen, zodat hij ook kon worden gebruikt voor het spelen van klassieke muziek. Bovendien was de toon, net als bij de huidige accordeon, bij trekken en duwen hetzelfde.De klank van de Engelse concertina, was niet krachtig genoeg om effectief in een symfonieorkest mee te spelen, daardoor heeft het instrument nooit daar een plaats in gevonden
Spelend voor de oude
Arnoldfabriek
Uhlig was behalve vierkant, ook diatonisch. In 1850 ontwikkelde George Jones de Duits-Engelse concertina. Hij combineerde de eigenschappen van beide concertina's en breidde het uit met een rij knoppen, waarop naast meer halve-tonen ook grondtonen te vinden waren, die het spelen vereenvoudigde.
Het was nu mogelijk, in tegenstelling tot de duitse concertina, chromatisch te spelen in alle toonsoorten.Het door Jones ontwikkelde instrument kende echter, door zijn diatonische eigenschappen, beperkingen bij het maken van akkoorden, omdat bij trek en duw niet alle tonen voorhanden zijn en men niet alle akkoordgrepen kan maken. Tot zover de concertina.
Een andere richting koos in 1840 Heinrich Band, een muziekleraar uit Krefeld, die bij Uhlig in Chemnitz op bezoek was en daar zijn concertina leerde kennen. Band nam het instrument mee naar Krefeld en gebruikte het in het stadsorkest van Krefeld. De geringe toonomvang van het instrument, 54- tonig en later 76-tonig, bracht hem ertoe het instrument uit te breiden. In 1846 bracht hij een 100-tonig instrument op de markt, welke hij "bandonion" noemde. Later kwamen ook 106-, 112-, 128- tonige bandonions in de verkoop. In deze jaren werd er ook voortdurend gezocht naar een ideale ligging van de tonen en 1924 was het zover: toen kwam de 128-, en 144- tonige eenheids-bandonion op de markt, die de ideale bandonion moest zijn Ondanks al deze pogingen tot verbetering is de bandonion altijd een moeilijk te bespelen instrument gebleven.
Das Einheidsbandonion Jaarlijks worden er in Carlsfeld ontmoetingsdagen voor bandonion en Duitse concertinaspelers gehouden. (Bandoniontreffens) Ik heb dit jaar een vakantiehuis gehuurd in Schönheide dichtbij Carlsfeld en heb het Bandoniontrefffen bezocht.Voor een verslag klik hier In 2002 wordt dit bandoniontreffen in het weekend van zes tot acht oktober in Carlsfeld georganiseerd.
Carlsfeld is een dorpje in het Ertzgebergte in Duitsland vlak bij de Tsjechische grens. Het ligt midden in een groot natuurpark, met veel mogelijkheid tot wandelen, fietsen en in de winter, wintersport. Maar wat in het kader van de bandonion veel belangrijker is: de plaats waar ooit de bandonion werd gefabriceerd en waar ook nu weer bandonions worden gebouwd. Men kan voor meer informatie contact opnemen met de Fremenverkehrsverein Carlsfeld e.V. Contactpersoon is Martina Zapf Tel. nr. 037752/2000 fax 037752/2791
Is uw belangstelling voor de bandonion gewekt of zoekt u iemand die hem kan repareren of stemmen? Harry Geuns kan u zeker meer vertellen. Ook over de Duitse concertina. verder kan je ook op de website van Carl Mensing bezoeken voor de nodige informatie
Demonstratie van de
balg van de bandonion
Chromatisch van chromatiek (grieks: chroma, kleur) De toepassing van de verhogingen en de verlagingen van de tonen van de diatonische toonladder. De chromatische toonladder verdeeld de octaaf in 12 gelijke halve tonen
Dat instrumenten als de bandonion en trekharmonica diatonisch worden genoemd heeft niets te maken met de diatonische toon-ladder, maar met het feit dat er bij trek en duw twee (dia) tonen onder elke toets zitten.
Ik heb ontdekt dat er een richtingenstrijd bestaat over de spelling van het woord bandoneon/bandonion. Bandonion is de Duitse spelling en naam zoals Heinrich Band deze aan het instrument gaf. Bandoneon is de Spaanse schrijfwijze Zelf ben ik geneigd om de Duitse schrijfwijze aan te houden en dat doe ik vanaf nu.